پنجشنبه 26 مهر 1397   
 
آیین نگارش
 

 خط و زبان فارسی یکی از ارکان هویت ملی و زبان دوم عالم اسلام و فرهنگ و معارف اسلامی است. پس بر ماست که در نگاهداشت آن تلاش بسیار نماییم و تا آنجا که ممکن است از آثار تهاجمی فرهنگ بیگانه بر این میراث دیرین ایرانیان غفلت نورزیم.

 بدین منظور چند نکته مهم در نگارش درست نوشته های فارسی یاد آوری می شود تا آنانکه  می خواهند به این کاروان بپیوندند  با تمرین و پشتکار در پاسبانی از این رکن هویت ملی بکوشند.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 نکته یک : کاربرد نادرست واژه «توسط»

متأسفانه در بسیاری از گفته ها و نوشته های فارسی به کار بردن  واژه «توسط» و مرادف های آن همچون « از سوی »  ،   « به وسیله » و « از جانب » به همراه فاعل، رواج یافته است چنانکه گفته یا نوشته می شود: 

   نظارت بر حسن اجرای قوانین و تصمیمات اداری به وسیله قوه قضائیه

   این اعتبارات ظرفیت های ایجاد شده توسط دولت را حفظ و نگهداری می کند.

   کتاب فرهنگ نام و نام گزینی که ویرایش دوم آن در سال 1385 از سوی سازمان تهیه و منتشر گردیده، حاوی پنج هزار واژه از اسامی اناث و ذکور است

 

به کار بردن این گونه جمله ها نادرست است. در زبان فارسی بهتر است تا جایی که امکان دارد از جمله ها ی دارای فاعل و معلوم استفاده شود؛ زیرا به کار بردن جمله های دارای فعل مجهول همراه با فاعل که گرته برداری از زبان فرنگی است نادرست است؛ توضیح آنکه :

فعل مجهول آن است که فاعلش معلوم نباشد. این فعل از بن ماضی فعل متعدی به اضافه   های غیر  ملفوظ ( ه/ ـه ) و فعلی از مصدرهای شدن ، گردیدن و آمدن ساخته می شود ؛ مانند:

نوشت + ه + شد = نوشته شد

گفت + ه + آید = گفته آید

در زبان انگلیسی ، پس از حرف اضافه by و در زبان فرانسه پس از par ، فعلِ مجهول را همراه فاعل ذکر می کنند و مترجمان متن های انگلیسی و فرانسه نیز، این گونه جمله ها را گاهی به صورت لفظ به لفظ ترجمه و این دو حرف را به «توسط» ، « از سوی » ، « به وسیله » و « از جانب » معنی و در عین حال پس ار  فعل مجهول  فاعل را نیز بیان می کنند  .جمله زیر ترجمه ای لفظ به لفظ از یک جمله انگلیسی است:

این کتاب توسط استادان ترجمه شده است.

                  فاعل   +  فعل مجهول

       در زبان فارسی ، نمی توانیم درجمله ای که فعل آن مجهول است، فاعل را نیزبیاوریم ؛ زیرا اگرفعل جمله معلوم باشد ، فاعل آن مشخص است و اگر مجهول باشد فاعل ندارد.

از این رو شکل صحیح جمله بالا بدین صورت خواهد بود:

این کتاب را استادان ترجمه کردند.

                                                                        بازگشت
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
نکته دو: کاربرد نادرست عبارت  رایج « لازم به ذکر است »
 

به کاربردن عبارت های « لازم به ذکر است » ، « لازم به توضیح است » یا « لازم به یاد آوری است » نادرست است ؛ زیرا لازم حرف اضافه « به » نمی گیرد ؛ چنانکه نمی گوییم « لازم به میز است » بلکه می گوییم « میز لازم است ».

به جای این عبارت ها می توان گفت : « لازم است توضیح داده شود » ، « لازم است یاد آوری شود » ؛ هر چند که بهتر است از این عبارت های قالبی رایج استفاده نکنیم.

به جای این عبارت های قالبی می توان از عبارت هایی همچون «یاد آوری می شود» ، «تأکید می نماید»، «گفتنی است»، «خاطر نشان می سازد» و... به نحوی که  متناسب با مفهوم مورد نظر در جمله باشد استفاده کرد.

                                                                                       بازگشت
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

نکته سه : کاربرد نادرست واژه های جمع (فارسی یا عربی)

 گاهی برخی از واژه های عربی رایج در زبان فارسی با نشانه های جمع فارسی(ها و ان) جمع بسته و به کار برده می شوند. وازه هایی مانند : اسبا ب ها ، سلاح ها و امورات از این قبیل اند که در واقع   دوباره با نشانه های جمع فارسی جمع بسته شده اند به کار بردن این ترکیب ها نادرست است. باید آنها را بدون نشانه جمع فارسی ویا به صورت سبب ها ، اسلحه ها وکارها نوشت .

        همین طوراست واژه هایی مانند: آثارها ، اشعارها ، حروف ها و اعمال ها و مدارک ها که باید بدون علامت جمع « ها » نوشته شود

واژه های فارسی را نیز نباید با نشانه ها ی جمع عربی جمع بست؛ زیرا  نشانه جمع در فارسی « ها » و « ان » است . از این رو واژه های پیشنهادات ، گزارشات ، فرمایشات ، سفارشات و تراوشات که متأسفانه در بسیاری از گفتارها و نوشتارهای فارسی استفاده می شودد نادرست است .

واژه های سه حرفی عربی مانند : نظر و خطر و اثر را نیز ،‌ نباید به صورت نظرات و خطرات و اثرات  نوشت ؛ زیرا شکل صحیح نوشتاری آنها نظرها ، خطرها و اثرها (آثار) است   

همین طور گاهی واژه هایی همچون : بازرس ، استاد و داوطلب را که فارسی اند  به صورت  « بازرسین» ، « اساتید» و  «داوطلبین » جمع   می بندند و غلط است ؛ زیرا همه  اینها فارسی اند؛ به جای آنها باید گفت و نوشت : بازرسان ، استادان و داوطلبان.

                                                                                        بازگشت

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

نکته چهار. تناسب در معنا و کاربرد واژه ها

        برخی از واژه ها که کاربرد فراوانی هم در نوشته ها دارند ،گاهی به غلط به کار برده می شوند. واژه هایی مانند :

«چنانچه» به معنی اگر،

«چنانکه» به معنی همان طور که،

 « انجام » به معنی پایان

 و « ذیل » به معنی دنباله است.

 از این رو به کار بردن آنها در غیر این معانی نادرست است.

     همچنین، از به‌کار بردن واژه‌ها وترکیب هایی مانند :

« با این وجود » به جای « با وجود این » ،

« روی این اصل » به جای « از این رو» ،

« شکیل » به جای « خوشکل » ،

«کنکاش» به جای « کاوش یا کند وکاو» ،

« مکفی » به جای « کافی »

 و« نشانگر» به جای « نشان دهنده » نیز باید پرهیز شود .

به همین منوال ، بهتر است از به کار بردن واژه ها یا عبارت های

 « انتظار رفتن » به جای « انتظار داشتن » ،

 « بر علیه» به جای « ضد یا بر ضد » ،

« جهت » به جای « برای » ،

 « در پیرامون » به جای « در باره » ،

 « می رود که ... » به جای « نزدیک است که...» ،

 « به بهانه » به جای « به مناسبت »  دوری شود .

 
                                                                                                                      بازگشت
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

 نکته پنج : کاربر نادرست برخی واژه های ترکیبی ساخته شده در زبان فارسی
 

واژه هایِ ممهور ، نمایانگر ، نظرات ، تکمیل نقایص،  نوین و واژه های مجعولِ فوق الذکر ، صدر الذکر و ذیل الذکر را نباید در جمله به کار برد.توضیح آنکه :

 واژه ممهور ، از « مهر» که واژه ای فارسی است بر وزن مفعول عربی ساخته شده است و به کاربردن آن نادرست است. به جای آن می توان مهر شده را به کار برد.

و اما نمایان خود صفت است و نیازی به اضافه کردن پسوند صفت ساز «گر» ندارد.

نظر نیز واژه سه حرفی عربی است و وازه های سه حرفی در زبان عربی با «ات» جمع بسته  نمی شوند.

نقایص جمع نقیصه است و نقیصه به معنای عیب و خوی بد است. بنا بر این ترکیب تکمیل نقایص ترکیب نادرستی است. به جای آن باید گفت و نوشت: رفع نقایص

نوین هم ترکیب نادرستی است؛ زیرا « نو » خود صفت است و نیازی به استفاده از پسوند صفت ساز «ین» نیست. بنا بر این عبارت اقتصاد نوین و عبارت های مشابه آن نادرست است.

واما فوق الذکر را نیز فارسی زبان ها از ترکیب دو واژه فوق و ذکر عربی ساخته اند در صورتی که در خود زبان عربی این ترکیب وجود ندارد. سایر ترکیبات نیز به همین صورت ساخته شده  و نادرست است.
 

                                                                                                           احمد تکین

                                                                                                          89/04/26

 
بازگشت