شنبه 4 بهمن 1399   
 
مدیریت محتوا

شهرستان فیروزه یکی از شهرستانهای استان خراسان رضوی است نام پیشین این شهرستان تحت جلگه بود که در اردیبهشت سال 1389 به فیروزه تغییر یافت

این شهرستان تا تابستان 1387یکی از بخشهای شهرستان نیشابور بودکه در این تاریخ به شهرستان ارتقاء یافت

شهر فیروزه مرکز این شهرستان می باشد مردم محلی شهر بزغان و نیشابور به این منطقه تحت جلگه می گویند

پس از ارتقای بخش تحت جلگه به شهرستان دو دهستان بینالود با 31روستا و فیروزه با هشت روستای به بخش مر کزی شهرستان نیشابور الحاق یافت

در سال ۱۲۸۵ هجری شمسی که برای نخستین بار ایجاد واحد سیاسی بنام بلوک (دهستان) در تقسیمات کشوری می‌شود، در محدوده شهرستان نیشابور، بلوک تحت جلگه ماروس( به صورت اختصار تحت جلگه) مطرح می‌گردد که با محدوده کنونی دهستان تحت جلگه منطبق است. از آنجا که این منطقه در پایین دست (تحت) جلگه ماروس قرار داشته، نام آن را تحت جلگه ماروس گذاشتند. در منابع رسمی موجود در استانداری خراسان نام تحت جلگه وجود دارد اما در منابع وزارت کشور نام تخت جلگه دیده می‌شود

بخش تحت جلگه که در حال حاضر یکی از 5 بخش تشکیل دهنده شهرستان نیشابور است،با توجه به مطالبی که در گفتار حاضر بطور خلاصه از آنها سخن به میان می آید .شرایط لازم را برای ارتقاءدر تقسیمات کشوری دارد و لازم است مسولین محترم در سطوح مدیریتی ملی ،استانی ،و محلی به این امر توجه کرده و هرچه زودتر به این خواسته به حق مردم منطقه جامعه عمل پوشانده و شرایط لازم را برای توسعه این بخش محروم فراهم آورند.تحت جلگه منطقه ای است که استعدادها و تواناییهای زیادی در زمینه های طبیعی و انسانی دارد که متاسفانه از این توانها برای توسعه آن استفاده نمی شود ،و بیشتر جذب شهر نیشابور وسایر بخشهای شهرستان می شود و واژه محرومیت همچنان بر روی این منطقه باقی است .د رحالی که میتواند درخود منطقه موجبات تحول باشد. نگارنده دراین مقاله ضمن بیان گوشه هایی از توانهای منطقه به بررسی و مقایسه این منطقه با برخی از بخشهایی است که در سطح کشور و استان ارتقاء یافته است و اکنون با نام شهرستان بودجه های مناسبی را دریافت میکنند می پردازد .ضمن اینکه نگارنده خود را از لغزش مصون نمی داند و با جان ودل پذیرای انتقادات خوانندگان محترم می باشد .

الف- نگاهی به توانهای بخش تحت جلگه

1)موقعیت و وسعت : بخش تحت جلگه در غرب شهرستان نیشابور واقع است که از شمال شرقی به شهرستانهای قوچان و چناران ،از شمال به بخش سرو لایت نیشابور، از غرب به شهرستان سبزوار و از جنوب به بخش میان جلگه نیشابور و از شرق به بخش مرکزی نیشابور محدود میگردد .

این بخش بین 36 درجه و 3دقیقه تا 36 درجه 41 دقیقه عرض شمالی از خط استوا و 58 درجه و 9 دقیقه تا 58 درجه و53 دقیقه طول شرقی از نصف النهار مبدا گسترش یافته است .

مرکز این بخش شهر فیروزه است که در 20 کیلومتر شمال غرب شهر نیشابور ودر ارتفاع 1200 متری از سطح دریا قرار دارد .این بخش در سال 1382 بر طبق آخرین تقسیمات کشوری دارای 2500 کیلومتر مربع وسعت است که حدود 30% مساحت شهر ستان نیشابور را تشکیل میدهد.

2) توانهای طبیعی منطقه

بخش تحت جلگه از نظر ناهمواریها به دوقسمت کوهستانی و ناهموار و قسمت دشت و هموار تقسیم می شود .

.کوههای بینالود درجهت شمال غربی به جنوب شرقی قسمت های شمالی و شمال شرقی تحت جلگه را دربر میگیرد

بلندترین قله خراسان - قله 3211 متری بینالود . در انتهای مرز مشترک بخش تحت جلگه و بخش مرکزی نیشابور می باشد.

در این قسمت به دلیل بارندگی مناسب که تا 450 میلیمتر میرسد ،وضعیت منابع آب بسیار مناسب بوده و چشمه ها و رودخانه های زیادی در آن وجود دارد .رودخانه بار با آورد سالانه حدود 29 میلیون متر مکعب ،رودخانه طاغان که در ادامه مسیر به رودخانه بار می پیوندد .با آورد سالانه 18 میلیون متر مکعب رودخانه اندرآب (ماروسک) با 27 میلیون متر مکعب و رودخانه بقیع که در ادامه مسیر به رودخانه اندر آب میپیوندد با 16 میلیون متر مکعب آورد سالانه مهمترین منابع آب جاری منطقه هستند .که رودخانه بار شرایط مناسبی برای ایجاد سد را داراست .که بعد از 50 سال مطالعه و تاخیرهای آنچنانی از سال 83 ا جرای آن به شکل متفاوت و بسیار کوچکتر از مطالعات اولیه شروع شده است.در این قسمت باغداری و دامداری رونق بسیار خوبی دارد و بویژه یکی از قطبهای عمده تولید سیب و میوه های سردرختی در استان خراسان است . همچنین تولید شیر و گوشت وپشم در این قسمت با توجه به اهمیت دامداری در آمد مردم بسیار زیاد است .

این رودخانه ها علاوه بر اهمیت اقتصادی و زیست محیطی خود ،بر منابع آب پایین دستی در قسمت دشت تحت جلگه نیز تاثیر می گذارد. آبدهی دهها قنات و چاه عمیق در داخل دشت ، تا حدود زیادی به این رودها وابسته است.

اما قسمت بزرگتر بخش تحت جلگه که هموار بوده وحالت دشت دارد و باشیب ملایم و شرایط آب و هوایی مناسب و خاک حاصلخیز در دامنه جنوبی کوههای بینالود قرار دارد . زراعت و دامداری مهمترین منابع درآمد مردم د راین قسمت است .صنایع و کارخانجات بخش نیز در همین قسمت قرار دارد .مهمترین منابع تامین آب در این قسمت منابع آب زیرزمینی می باشد .که توسط چاههای عمیق و نیمه عمیق وقنوات استحصال میشود . آب رودخانه ها نیز در فصل بهار قسمتهایی از دشت را آبیاری میکند.

3)معادن ومنابع طبیعی

شاید بتوان گفت که یکی از اولین معادن ایجاد شده در جهان و در طول تاریخ ، معدن فیروزه باشد که در دهستان فیروزه بخش تحت جلگه واقع شده است . بنا بر اطلاعات موجود استخراج از معدن فیروزه به حدود چهار هزار سال قبل بر میگردد. که باعث شهرت جهانی نیشابور گردیده است . این معدن غنی که در حال حاضر استخراج از آن ادامه دارد در 33 کیلومتری شهر فیروزه مرکز بخش قراردارد . ذخیره شناسایی شده آن به حدود ده هزار تن میرسد .وسالانه ظرفیت استخراج 37 تن از آن وجود دارد که در حال حاظر تنها 18 تن استخراج میشود .اشتغال آن حدود 15 نفر می باشد.متاسفانه به دلیل نبود کارگاهای فرآوری مجهز در منطقه تقریباً تمام سنگ فیروزه موجود به خارج از منطقه فرستاده میشود. و بخش زیادی از درآمد آن نصیب منطقه نمی گردد .از معادن فعال دیگر معدن سنگ آهک برگشاهی با 6 میلیون تن ذخیره و 36 هزار تن استخراج سالانه در 50 کیلومتری شمال غربی مرکز بخش است . معدن نمک عمارلو و معدن نمک علی دوله نیز در شمال غرب مرکز بخش از معادن دیگر منطقه می باشند .که در حال حاضر فعال می باشند .به علت وجود گنبدهای نمکی د راین قسمت منطقه ، معادن نمک با خلوص بالا تا 99% وجود دارد .همچنین معدن وکارخانه گچ مروارید خراسان هم در همین قسمت قراردارد .به جز معادن بالا با توجه به وضعیت زمین شناسی منطقه ، سنگ گچ ،کرومیت و سنگ آهن گوگرد و سنگ لاشه و......نیز وجوددارد که پس از شناسایی میتواند مورد استخراج قرار گیرد..

4) وضعیت کشاورزی :

منطقه تحت جلگه با آنکه شرایط آب و هوایی نسبتاً خشک و کم رطوبت بویژه در دهستانهای تحت جلگه و طاغنکوه دارد ، ولی دارای اراضی وسیع حاصلخیز مناسب کشاورزی است . اراضی کشاورزی آن به بیش از 45 هزار هکتار بالغ میشود که حدود 5000 هکتار آن دیم و حدود 160 هکتار باغات سیب ، هلو وانگور وحدود 1000 هکتار بادام دیم است و محصولاتی چون جو ، گندم ، چغندر قند ، گوجه فرنگی و ذرت و هندوانه ، نخود وزیره و زعفران درمنطقه تولید می گردد . علیرغم پیشرفتهای چشمگیر ورشد و توسعه کشاورزی به دلیل خشکسالیهای اخیر ، وجود اراضی کوچک ، و نظام خرده مالکی ، تقسیمات پی در پی اراضی ، کشاورزی سنتی در برخی روستاها ، روشهای نامطلوب آبیاری ، هزینه های سنگین اداره چاههای عمیق بویژه چاههای دیزلی ، عدم تضمین قیمت و خرید محصولات ، کشاورزی منطقه توسعه لازم را نداشته است که البته اجرای سد بار، اجرای پروژه های آبخیز دارای و رفع کمبود نهادههای کشاورزی واجرای کانالهای آبرسانی و تسطیح اراضی می توانند مشکلات کشاورزی منطقه را تا حدودی کاهش دهد . منطقه دارای بیش از 200 هزار دام سبک و 15 هزار دام سنگین است و روزانه حدود 30 تن تولید شیر دارد و حدود 250 تن گوشت سفید توسط 15 واحد مرغداری منطقه تولید می شود . تولید عسل بویژه در روستاهای کوهستانی بار و بقیع انجام می گیرد .

5) صنعت در تحت جلگه :

صنعت متاسفانه در این منطقه رشد چندانی نداشته به همین جهت درصد کمی از اهالی در صنعت مشغول به کار می باشند . مهمترین واحد های صنعتی آن صنایع جانبی و غذایی هستند و صنایع پایه درمنطقه ایجاد نشده است . مهمترین واحد های صنعتی تحت جلگه ، کارخانه قند است که در سال 1344 تاسیس و از سال 1345 شروع به کار نموده . ماشین آلات آن از کشور هلند وارد شده و یک شرکت دولتی- خصوصی محسوب می گردد . ظرفیت اولیه آن 1000 تن در روز بوده که پس از افزایش ظرفیت در سال 1348 به 1500 تن رسیده است . این واحد سالانه به طور متوسط حدود 200 هزار تن چغندر قند تحویل میگیرد و حدود 30 هزار تن شکر تولید می نماید ( این واحد قند تولید نمی کند) و هر سال قریب سه تا چهار ماه ( 90 تا 120 روز) ،کار تولید شکر از چغندر قند مشغول میباشد . واز جهت ایجاد اشتغال فصلی دارای اهمیت است ( حدود 220 نفر دائم و بیش از 300 نفر به صورت فصلی ) . از سایر کارخانجات منطقه به کارخانه تولید رب و کلید و پریزو بسته بندی مواد غذایی میتوان اشاره کرد . اخیراً به منظوررشد و توسعه صنعت و اشتغال زایی در این زمینه ناحیه صنعتی کما ل الملک در شمال شهر فیروزه تصویب و اقدامات زیر بنای اولیه صورت گرفته که البته هنوز در آن واحد صنعتی و تولیدی مستقر نشده است . ایجاد و توسعه مرکز فنی و حرفه ای در شهر فیروزه می تواند در رشد صنعت منطقه نقش مهمی داشته باشد .

6) گردشگری و اکو توریسم در تحت جلگه :

در این بخش چندین نقطه ییلاقی و سرسبز وجود دارد که از آن جمله می توان به روستار بار و آبشار زیبای آن ، روستای درخت جوز ، روستای طاغان و امامزاده عبد القهار (ع) ، امامزاده جعفر (ع) در روستای گرماب و چشمه آب گرم آن ، روستای بقیع و رودخانه ودره با صفای آن و روستای بجنو اشاره کرد . که بویژه در تابستان پذیرای مسافران زیادی از روستاها و شهرهای اطراف می باشند . چند اثر تاریخی آن هم عبارتند از : کاروانسرای شوریاب ، منزل کمال الملک در روستای حسین آباد ، باغ زیباو عمارت نشاط در تقی آباد و چند آب انبار و حمام قدیمی اشاره کرد .

البته در این زمینه هم به علت عدم توجه اهالی و عدم انجام سرمایه گزاری های لازم در این محل ها و مکانها وجود امکانات رفاهی لازم از نظر گردشگری توسعه نیافته اند . حتی بیشتر این مناطق تفریحی راه آسفالته و مناسب ندارند . با این احوال جاذبه های طبیعت و تنوع آب و هوایی ، چشم انداز زیبا ، حیات وحش به ویژه ( منطقه حفاظت شده حیدری در دهستان بینالود )، مناظر بکر و آثار تاریخی ، جاذبه های علمی ( گیاهان دارویی و حیات وحش ) و جاذبه های فرهنگی می تواند نقش مهمی در بهبود درآمد و اشتغال زایی و ارایه تصویر مناسب منطقه داشته باشد .

ب- جمعیت :

بخش تحت جلگه در سال 1382 بر اساس آمار رسمی موجود حدود 80 هزار نفر جمعیت داشته است .که از این میزان حدود 7 هزار نفر در شهر فیروزه مرکز بخش و بقیه در 136 آبادی دارد سکنه زندگی می کرده اند حدود

43% جمعیت بر اساس آمار سال 1375 زیر 15 سال سن داشته اند که جوانی جمعیت در منطقه را نشان داده است .ولزوم برنامه ریزی برای این گروه جمعیت به خوبی احساس می شود. در همین سال بیشتر از 80% مردم منطقه با سواد هستند تراکم نسبی آن 29 نفر در کیلومتر مربع است .نسبت جنسی در تحت جلگه 93 نفر است یعنی به ازای هر 100 زن ، 93 نفر مرد وجود دارد که نشانگر مهاجرت بیشتر مردان از منطقه برای کار در شهر های اطراف است .بنا بر آنچه آمار نشان میدهد بیشتر روستاهای منطقه مهاجرت فرست بوده و به همین دلیل با کاهش جمعیت روبرو شده اند که در حال حاضر این روند نیز ادامه دارد .

در این زمینه توجه به روستاها و گسترش خدمات رفاهی مانند آبرسانی ، خدمات ارتباطی ،گازرسانی ، جاده مناسب و توجه به فعالیتهای زراعی و دامپروری و فراهم نمودن تسهیلات لازم برای کشاورزان و خرید تضمینی محصولات توسط دولت ، میتواند مانع مهمی برای جلوگیری از مهاجرت روستاییان و تخلیه روستاها باشد.در سال 1375 دهها آبادی خالی از سکنه در منطقه تحت جلگه وجود داشته که قابل تامل است .

ج- اهمیت ارتباطی منطقه :

بخش تحت جلگه از نظر ارتباطی شرایط مناسبی دارد . راه آهن دوخطه تهران - مشهد از میانه بخش می گذرد .و ایستگاه راه آهن عطار در جوار مرکز بخش یعنی شهر فیروزه و کنار سیلوی 27 هزار تنی گندم قرار دارد که از این طریق منطقه،با تمام نواحی کشور که به راه آهن سراسری متصل هستند،مربوط است .همچنین جاده آسفالته مشهد - تهران که در حال چهار بانده شدن می باشد از جنوب بخش می گذرد .و جاده آسفالته نیشابور به قوچان نیز از این بخش می گذرد .جاده قدیم نیشابور تا شهر فیروزه یکی بوده و از شهر فیروزه به سمت قوچان و سبزوار از هم جدا می شود.

جاده نیشابور به قوچان که حدود 50 کیلومتر آن در تحت بخش جلگه قرار دارد از اهمیت خاصی برخوردار است. زیرا شهرهای جنوب و مرکز خراسان را به شمال خراسان و شمال کشور و گمرگ با جگیران در مرز ترکمنستان متصل میکند . مشکل عمده این جاده پهنای کم آن و کیفیت نا مناسب آسفالت قدیمی آن است . این جاده علاوه بر اهمیت ترانزیتی که به خاطر عبور کامیونهای تجاری ترکیه به آسیای میانه دارد . ارتباط دهنده روستاهای زیادی از بخش های سر ولایت و تحت جلگه با مرکز بخشها و مرکز شهرستان نیشابور است . جاده قدیم سبزوار هم علاوه بر ارتباط روستاهای منطقه با شهر فیروزه و شهر نیشابور ارتباط دهنده منطقه خوشاب (سلطان آباد) و جوین وجغتای سبزوار باشهر های نیشابور و مشهد است . اما ترافیک اصلی منطقه در فاصله 20 کیلومتری نیشابور تا شهر فیروزه است که به خاطر ارتباط با روستاها ی زیاد کارخانجات مهمی مثل کارخانه قند ، کارخانه فولاد خراسان و اگزوز سازی یکی از شلوغ ترین و پررفت آمد ترین جاده های کشور است و به دلیل پهنای کم در بیشتر ایام سال بویژه در فصل برداشت چغندر قند و همچنین در روزهای تشکیل بازار محلی (چهار شنبه)ترافیک و تصادفات و تلفات جاده ای به اوج خود میرسد.

د- تقسیمات سیاسی (کشوری)

بخش تحت جلگه در سال 1339 تاسیس گردیده و مرکز آن روستای بزغان آن زمان بود .در طول 44 سال گذشته که این بخش بوجود آمده است هنوز به سطح بالاتری در تقسیمات کشور دست پیدا نکرده است .این بخش در سال 1339 با دهستانهای عشق آباد ، تحت جلگه و طاغنکوه تشکیل شد . در سال 1366 با تغییراتی در تقسیمات کشوری تعدادی از روستاهای دهستان طاغنکوه و دهستان عشق آباد دهستان جدیدی به نام غزالی به مرکزیت روستای فدیشه تشکیل دادند. که این دهستان همراه با دهستان عشق آباد از تحت جلگه جدا شده و به بخش میان جلگه ( بخش تازه تاسیس نیشابور ) پیوستند در همین سال و با تغییرات بوجود آمده ، تعدادی از روستاهای دهستان ماروسک و بار معدن بخش سرولایت از این بخش جدا شده و با هم دهستان جدید فیروزه بوجود آورند و به بخش تحت جلگه پیوستند. مرکز این دهستان روستای قالیباف سفلی تعیین گردید . تا سال 1382 تقسیمات فوق باقی مانده و این بخش دارای سه دهستان تحت جلگه ،طاغنکوه و،فیروزه بود در این سال بیشتر روستاهای دهستان بینالود از بخش سرولایت جدا شده و به بخش تحت جلگه پیوستند اکنون این بخش دارای چهار دهستان با مشخصات زیر است .:

مشخصات تقسیمات کشوری در بخش تحت جلگه :

ردیف نام دهستان مرکز وسعت جمعیت به نفر جمعیت مرکز به نفر تعداد آبادی ( کیلومتر مربع ) ( 1375) ( 1375)

1 تحت جلگه شهر فیروزه 428 18431 4246 35

2 طاغنکوه همت آباد شهر کهنه ۴۱۱ 27363 1490 41

3 فیروزه قالیباف سفلی 470 10161 222 27

4 بینالود کلاته محمد جان 600 9900 286 35 جمع - 2502 65855 - 138