سه شنبه 1 اسفند 1396   
 
دولت الکترونيک

 

یکی از مهم‌‌ترین مقولات در جامعه اطلاعاتی، مسئله دولت الکترونیک است. دولت الکترونیک به معنای فراهم کردن شرایطی است که دولت‌ها بتوانند خدمات خود را به صورت شبانه‌روزی و در تمام ایام هفته به شهروندان ارائه کنند. این امر در سال‌های اخیر به طور جدی در دستور کار دولت‌ها قرار گرفته است و دولتمردان هوشمند نیروهای خود را در راه تحقق چنین شرایطی بسیج کرده‌اند و درصدد برآمده‌اند که فرآیندهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی را با کمک فناوری نوین ارتباطات و اطلاعات اصلاح کرده و از این طریق به شیوه کارآمدتری به ارائه خدمات به شهروندان بپردازند.

 
 

 

دولت الکترونیک تغییر رفتار مبتنی بر فناوری اطلاعات و ارتباطات است. 
دولت الکترونیکی به معنای اطلاع‌رسانی و خدمات‌رسانی به موقع، دقیق و کارا در 24 ساعت شبانه‌روز، 7 روز هفته و تمامی روزهای سال از طریق وسایل ارتباطی گوناگون مانند تلفن و اینترنت است.
در حقیقت، به کارگیری و گسترش دولت الکترونیک غالباً در جهت انجام تغییرات در فرآیندهای دولتی نظیر تمرکززدایی، بهبود کارآیی و اثربخشی است. اصولاً تعریف واحدی درباره دولت الکترونیک وجود ندارد و این مسئله ناشی از ماهیت پویا و متغیر فناوری است. امروزه به استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات به منظور بهبود کارایی و اثربخشی، شفافیت اطلاعات، مقایسه‌پذیری مبادلات اطلاعاتی و پولی در درون دولت، بین دولت و سازمان‌های تابعه آن، بین دولت و شهروندان و بین دولت و بخش خصوصی، دولت الکترونیک اطلاق می‌شود.
 از مهمترین نتایج مورد انتظار از دولت الکترونیک افزایش رضایتمندی مردم از طریق افزایش سرعت، دقت و صرفه‌جویی در هزینه‌ها و ازجمله کاهش فساد اداری است.
 

* دولت الکترونیک (E-Government)
دولت الکترونیک استفاده از فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی به منظور ارائه خدمات دولتی، به صورت بهنگام و مستقیم به شهروندان، در ۲۴ ساعته شبانه روز و ۷ روز هفته است. دولت الکترونیک به افراد تسهیلات لازم جهت دسترسی مناسب به اطلاعات و خدمات دولتی و فرصت‌های گسترده‌تر برای مشارکت در فرآیندها را ارائه می‌نماید.

* ذی­نفع (Stakeholder)
افراد، سازمان‌ها و گروه‌های خاصی هستند که به نحوی به طرح‌ها و برنامه‌های دولت علاقه‌مند هستند و تصمیمات دولت برای آنها اهمیت دارد و به عبارتی در فعالیت‌های دولتی ذی‌نفع هستند؛ مانند کارفرمایانی که مصوبات دولت در مورد حداقل حقوق کارگران برای آنها از نظر کاری و حرفه‌ای دارای اهمیت است.

* مشتری (Customer)
استفاده‌کننده از سرویس‌های دولتی را مشتری می‌گویند، مانند بازنشستگانی که حقوق بازنشستگی دریافت می‌کنند و یا افرادی که برای معالجه به کلینیک‌های دولتی مراجعه می‌نمایند.

* شهروند (Citizen)
فردی با حقوق و مسئولیت‌های تعریف‌شده و معین در جامعه؛ این حقوق شامل حق رأی، حق اظهار نظر آزاد و می‌شود. افرادی که در انتخابات شرکت کرده و رأی می‌دهند و یا اشخاصی که در یک تجمع سیاسی سخنرانی می‌کنند، مشتریان دولت نیستند؛ بلکه شهروندانی هستند که در فعالیت‌های جامعه شرکت می‌کنند.

* بنگاه (Business)
شرکت‌های تجاری و خصوصی بوده که از یک سو با دولت و سازمان‌های دولتی و از سوی دیگر با مصرف‌کنندگان یا مشتریان در ارتباط هستند. تمامی شرکت‌ها از زمان تأسیس شرکت برای ثبت و امور مالی و مالیاتی و رعایت استانداردها و قوانین و با دولت و ارگان‌های اداری در ارتباط هستند. همچنین برخی شرکت‌ها به عنوان پیمانکار با دولت در تعامل هستند مثل شرکت‌هایی که برخی پروژه‌های عمرانی دولت را بر عهده می‌گیرند.
 
 

در واقع ستون‌ اصلی دولت الکترونیک، ارتباطی است که دولت با شهروندان، بنگاه‌های اقتصادی، کارکنان و سایر مؤسسات دولتی برقرار می‌سازد و این ارتباطات است که روح دولت الکترونیک را تشکیل می‌دهد. دولت الکترونیک برای سرویس‌دهی به شهروندان، واحدهای خصوصی و سازمان‌های دولتی دیگر، از مجراهای مختلفی استفاده می‌کند که این خود به روابطی مابین دولت و ارکان جامعه می‌انجامد که تحت عناوین زیر دسته‌بندی می‌شوند:

 

 

هدف دولت الکترونیک ارائه خدمات بهتر، با هزینه کمتر و اثر بخشی بیشتر است؛ ولی نمی‌توان استاندارد مشخصی برای سایر ویژگی‌های آن معرفی کرد، زیرا هر دولتی می‌تواند با توجه به نیازهای جامعه خودش نظام دولت الکترونیک را پایه‌ریزی کند. به طور کلی و در تعاریف عمومی، مشخصات یک دولت الکترونیک کارآمد را در قالب کلمة SMART (به معنی هوشمند) بیان می‌کنند که هر یک از حروف این کلمه، نمایندة یکی از ویژگی‌های دولت الکترونیک است که در ادامه، به بررسی این ویژگی‌ها و شاخص‌های کارآمدی دولت الکترونیک می‌پردازیم.

(S (SMALL 

دولت الکترونیک نباید گستردگی بیش از حد داشته باشد؛ تا بتواند از اتلاف نیروی انسانی و سرمایه جلوگیری کند. بنابراین بهتر است دولت‌های بزرگ به دولت‌های محلی کوچک‌تر تقسیم شوند.

(M (MORAL
دولت الکترونیک باید مقید به اخلاق بوده و حریم اطلاعات خصوصی شهروندان را حفظ نماید.
 
(A (AUDITABLE
دولت الکترونیک باید نسبت به فعالیت اجتماعی، اقتصادی و سیاسی که انجام می‌دهد جوابگو باشد؛ بدین معنی که شهروندان بتوانند تا حد امکان از روند پیشرفت این فعالیت‌ها آگاهی‌های لازم را کسب کنند.
 
(R (RESPONSIBLE
دولت الکترونیک باید در صورت بروز مشکلاتی ناشی از فعالیت‌هایش به مردم پاسخگو باشد.
 
(T (TRANSPARENT
دولت الکترونیک باید از موضع شفافی در رابطه با امور شهروندان برخوردار باشد.

 

 

در جریان گسترش کمی و کیفی سرویس‌هایی که دولت الکترونیک به جامعه ارائه می‌دهد، دولت از مراحل مختلفی عبور می‌کند که می‌توان آنها رابه چهار مرحله تقسیم کرد:
  * به وجود آمدن وب‌سایت‌های دولتی که شامل اطلاعاتی درمورد سازمان‌های مختلف دولتی است.
  * ایجاد وب‌سایت‌های دولتی که شامل اطلاعات سازمان‌ها دریک محیط تعاملی با مشتریان خود هستند.
  * ایجاد وب‌سایت‌هایی که به سرویس‌گیرندگان این اجازه را می‌دهند که بتوانند به اطلاعات شخصی موردنیاز خود دست یابند.
  * گسترش وب‌سایت‌ها و شبکه‌هایی که دائماً به شهروندان خدمات می‌دهند و شامل سازمان‌های بسیار زیادی هستند که توسط این شبکه به یکدیگر متصل شده‌اند و خدمات بین سازمانی در یک فضای تعاملی به شهروندان ارائه می‌شود.
سازمان ملل برای ارزیابی پیشرفت کشورها در برپایی دولت الکترونیک پنج مرحله را شناسایی نموده است که شکل زیر، چهار مرحلة اصلی آن را نمایش می‌دهد:
1- مرحله نوظهور
طی این مرحله تعدادی وب‌سایت ساده و مستقل از هم توسط دستگاه‌های دولتی ایجاد می‌شود که بر روی آنها اطلاعاتی محدود و پایه‌ای گذاشته می‌شود.
2- مرحله تکامل‌یافته
در این مرحله بر تعداد سایت‌های دولتی افزوده می‌شود. در این مرحله اطلاعات غنی‌تر و پویا هستند و تغییرات با تواتر بیشتری درسایت‌ها اعمال می‌شوند.
3- مرحله تعاملی
در این مرحله کاربران از فرم‌های الکترونیکی استفاده می‌کنند و از طریق اینترنت با مقامات دولتی برای انجام کارهای خود تماس برقرار کرده و درخواست‌ها و قرار ملاقات‌های خود را به صورت آنلاین تنظیم می‌نمایند.
4- مرحله تراکنش
طی این مرحله کاربران می‌توانند پرداخت هزینه خدمات و یا انجام تبادلات مالی را از طریق شبکه و‌ به صورت امن انجام دهند.
5- مرحله یکپارچه
طی این مرحله کلیه فعالیت‌های دولتی به صورت یکپارچه بر روی شبکه اینترنت ارائه خواهد شد.

 

 

همانگونه که در شکل زیر نشان داده شده است، جایگاه نظام نوین ثبت احوال در قلب بخش خدمات مشاع زیرساخت دولت الکترونیکی کشور، بسیار کلیدی و پراهمیت است و تحقق آن یکی از شروط لازم شفافیت سایر ابعاد هویتی شهروندان و تحقق سامانه‌های کاربردی الکترونیکی در بستر دولت الکترونیک می‌باشد.
خدمات در دولت الکترونیک براساس ارتباط بین جامعة مشتریان با جامعة سامانه‌های کاربردی الکترونیکی شکل می‌گیرد. همانطور که در بخش «ساختار و روابط دولت الکترونیک» در ابتدای همین مستند نیز اشاره شد، روابط گوناگون میان شهروندان حقیقی و بنگاه‌های حقوقی با دولت، زمینه‌ساز ارائة انواع خدمات در بستر دولت الکترونیکی خواهد بود که باعث ایجاد مفهومی تحت عنوان «جامعة سامانه‌های الکترونیکی دولت» می‌شود.
شکل زیر جایگاه نظام نوین ثبت احوال را در لایه‌های مختلف مدل مفهومی دولت الکترونیکی نمایش می‌دهد:
آنچه که به عنوان کلید اصلی ورود متقاضیان و مشتریان خدمات در دولت الکترونیک به جامعة سامانه‌های الکترونیکی دولت می‌شود، مفهوم «هویت الکترونیکی» می‌باشد. همانطور که در شکل نیز مشاهده می‌شود، یک شهروند یا بنگاه از دید جامعة سامانه‌های الکترونیکی دولت، دارای ابعاد مختلف هویتی مانند هویت آموزشی، هویت انتظامی، هویت بهداشتی و ... می‌باشد که زیرساخت شکل‌گیری تمامی این هویت‌ها، هویت انفرادی یا هویت سجلی شهروندان است که محل ایجاد، ثبت و نگهداری آن، سازمان ثبت احوال کشور است.
 نقش سازمان ثبت احوال کشور در رابطه با دولت الکترونیک از دو منظر قابل توجه است:
اول آنکه، بسترسازی قانونی برای برقراری هرگونه خدمت، مستلزم شناسائی است که در ارتباط با شناسائی ایرانیان این مهم به عهده سازمان ثبت احوال کشور است، به همین جهت سازمان ثبت احوال کشور با طراحی و تولید حدود یک میلیارد شماره ملی امکان شناسائی هر فرد را با یک شماره، در نظام‌های مختلف اداری فراهم نمود، به نحوی که هر فرد دارای یک شماره باشد و هر شماره نیز به یک فرد تخصیص داده شود.
در واقع سازمان ثبت احوال با ارائة «شمارة ملی» در قالب کارت شناسایی ملی به عنوان کلید یکه و منحصر به فرد برای دسترسی به هویت افراد حقیقی، یکی از مهمترین گام‌ها را برای تحقق دولت الکترونیک در سالیان گذشته برداشته است.
دوم آنکه این سازمان با در اختیار داشتن بیش از پانصد و پنجاه اداره و نمایندگی و ارائه خدمات در قالب آنچه که بطور خلاصه در جداول زیر ارائه می‌گردد، سازمان ثبت احوال یکی از دستگاه‌های حاکمیتی است که بیشترین ارتباط با مردم و بسیاری دستگاه‌های اجرایی را دارد، بدین شکل که جزو معدود سازمان‌هایی است که همه مردم موظف به ارائه خدمت به تمامی مردم (ایرانیان و در موارد خاصی از افراد غیر ایرانی که اقامت قانونی در کشور دارند) و دستگاه‌های متقاضی است.
در رابطه با نگاه اول باید اشاره شود که سازمان ثبت احوال کشور با اجرای طرح اصلاح سیستم ثبت وقایع حیاتی و ایجاد پایگاه مکانیزه اطلاعات جمعیت کشور و پایگاه‌های مکانیزه عکس و نشانی از دستگاه‌های پیشتاز در مکانیزه نمودن ارائه خدمات بوده است.
لذا همانگونه که اشاره شد این سازمان با انجام اقدامات فوق اولین دستگاه‌ اجرایی بود که قدم در راه ارائه خدمات الکترونیک و بسترسازی برای تحقق دولت الکترونیک نمود.
هم اکنون، گام مهم بعدی در راستای تکمیل زیرساخت‌های لازم برای تحقق دولت الکترونیک که همان تعریف مفهوم «شهروند الکترونیکی» می‌باشد، با اجرای پروژة کارت ملی هوشمند توسط سازمان ثبت احوال در حال پیگیری می‌باشد. با توجه به توضیحات ذکر شده تاکنون، شاید بتوان مهمترین هدف از اجرای این پروژه را ایجاد امکان شناسایی و اثبات هویت و ارائة خدمات گوناگون به شهروندان در فضای دولت الکترونیک عنوان کرد و کارت شناسایی ملی هوشمند را نیز به عنوان دروازة ورود به دولت الکترونیک معرفی نمود.