پنجشنبه 22 آذر 1397   
 
وضعیت اقتصادی

وضعیت اقتصادی و اجتماعی استان:

از نظر فعالیت اقتصادی در بخش های سه گانه صنعت، کشاورزی و خدمات، استان قم ویژگی های خاصی دارد. کشاورزی در این استان به دلیل شرایط نامناسب زمین آب و هوا رونق چندانی ندارد و در قیاس با وضعیت کشاورزی سایر مناطق کشور درصد ناچیزی را به خود اختصاص داده است این بخش در زمینه کشاورزی و باغداری توانسته است فقط برای شش درصد از کل شاغلین ایجاد اشتغال نماید در صورتیکه در بخش صنعت و خدمات 94 % شاغلین را تحت پوشش خود قرار داده است. بیش از 39% شاغلین استان در زمینه صنعت فعالیت می کنند. یکی از مهمترین دلایل رشد صنعت در این استان ، همجواری با استان تهران ونیز دو استان صنعتی اصفهان و اراک است.

عمده ترین مسأله تأثیر گذار در وضع اقتصادی استان قم ، صنعت گردشگری و به طور اخص توریسم مذهبی است و علت آن وجود بارگاه ملکوتی حضرت معصومه (س) است که در تمام فصل های سال زائران بسیاری از نقاط مختلف کشور به سوی این شهر مقدس رهسپار می شوند. این امر موجب رونق بازار کار و خدمات دراین شهر شده و در امر اشتغال نقش به سزایی دارد. پس از صنعت گردشگری ،صنایع و معادن – کشاورزی – صنایع دستی و سوغات از منابع مهم اقتصادی استان محسوب می شوند که البته دو مورد اخیر نیز از برکات توسعه صنعت گردشگری قلمداد می شوند. منطقه ویژه اقتصادی سلفچگان نیز بارقه ای از امید در توسعه اقتصادی استان محسوب می شود وجود سه شکارگاه در نقاط مختلف استان قم و حیوانات متنوع آنها ، به عنوان امکان بالقوه ای برای گسترش صنعت گردشگریوجذب درآمد های اقتصادی برای مردم استان تلقی می شود.

توانمندی‌ها و محورهای توسعه


قابلیتها :

- همجواری با منطقه ویژه اقتصادی سلفچگان و واقع شدن در مرکز شهر

- وجود کانی های فلزی مخصوصا کانی های سرب با توجه به گزارشهای زمین شناسی.

- وجود مواد اولیه ساختمانی مخصوصا سنگهای تزئینی و سنگهای ساختمانی

- وجود املاح تبخیری و کانیها و خاکهای صنعتی در سطح استان

- وجود زمینه های مستعد و ناشناخته در دریاچه نمک و حوض سلطان از لحاظ انواع کانیهای معدنی

محدودیت ها:

- ناشناخته ماندن تمامی اندیسها و ذخایر معدنی

- عدم تهیه طرح اکتشاف تفصیلی برای اندیسهای شناخته شده

- عدم ایجاد مجتمع های فرآوری مواد معدنی فلزی و غیر فلزی

- تداخل حوزه های معدنی با استانهای همجوار با توجه به کوچک بودن استان

راهبردها و سیاستهای توسعه صنعتی و معدنی با توجه به عملکرد های فراملی، ملی و منطقه ای بخش صنعت استان:

راهبردها:

- توسعه فعالیتهای تحقیقاتی در زمینه بازاریابی کالاهای تولیدی استان

- توسعه تحقیقات در زمینه تکنولوژی های مناسب برای نوسازی صنایع موجود استان

- تکمیل و آماده سازی شهرک ها و ناحیه های صنعتی استان برای تأمین نیازهای سرمایه گذاری بخش صنعت.

- بهره برداری مطلوب تر از منابع اولیه استان با توجه به ویژه به صنایع تبدیلی و وابسته به بخش کشاورزان و دام و معدن گسترش خدمات زیر بنایی مورد نیاز صنعت در استان

- بهسازی و توسعه خطوط ارتباطی بین معادن و مراکز مصرف و تجهیز شبکه های حمل و نقل مواد معدنی

- حداکثر بهره برداری از ظرفیت استخراج معادن و تأسیس بانک اطلاعات و ارتقاء سطح فن آوری و کاربرد ماشین آلات نوین در بهره برداری از معادن استان

- توسعه تحقیقات در زمینه اکتشاف و شناسایی کانیهای دریاچه نمک و حوض سلطان

- ایجاد مراکز رشد و توسعه صنعتی وحمایت از صنایع نوپا و کوچک و ایجاد پارک های تحقیقاتی

- ایجاد شهرک های تخصصی در گروههای صنعتی

- ایجاد و راه اندازی سایت راهنمای سرمایه گذاری برای هدایت سرمایه گذاران داخلی و خارجی

سیاستها:

- استقرار صنایع کم آب در استان و به طور کلی رشد پایدار تولیدات صنعتی مناسب با شرایط اقلیمی و آب و هوایی استان و استفاده از مزیت های نسبی استان

- حمایت از سرمایه گذاران در صنایع کوچک و دارای مزیت نسبی

- هدایت و حمایت از تولید کنندگان و سرمایه گذاران به سمت شهرک های موجود و در سرانه اشتغال زایی پایین تری دارند.

- توسعه فعالیت های صنایع دستی و ارتقاء و تکنولوژی فعالیت های سنتی و بومی جهت اقتصادی تر شدن آنها و ایجاد اشتغال مولد به ویژه در روستاها

- تدوین روشهای اجرایی مناسب و علمی برای شناسایی و نقشه برداری از مناطق با استعداد بالای معدنی استان و اولویت بندی آنها

ویژگیهای بازرگانی و بازارهای مالی

قرار گرفتن شهر قم درمسیر ارتباطی تعداد زیادی از استانهای جنوبی ، مرکزی و غربی کشور با تهران از نظر بازرگانی موقعیت ویژه ای را برای این شهر فراهم نموده است و با سرمایه‌گذاری و بهره گذاری و بهره گیری مناسب از این پتانسیل و مزیت نسبی توسعه اقتصادی و اجتماعی استان سریع می شود .

واردات :

بیشترین مقدار واردات انواع کالا از گمرکات استان قم . مربوط به کالاهایی از قبیل؛ محصولات صنایع شیمیایی مواد پلاستیکی، فلزات معمولی و ماشین آلات می باشد . و ارزش واردات این کالاها در سال 1380 حدود 62276 میلیون ریال بوده است .

صادارات :

در بخش صادرات کالا از گمرکات استان (براساس آخرین آمار) بیشترین مقدار مربوط به محصولات معدنی ، محصولات صنایع شیمیایی ، خمیر چوب و کفش ، مرواید طبیعی و ... می باشد که به لحاظ ارزش صادراتی کالا در سال 1380 حدود 7270 میلیون ریال بوده است .

ابنارها و سیلوها :

وجود واحدهای سیلو : ظرفیت 27500 تن و یک انبار مسقف با ظرفیت 2000 تن به همراه 3 سردخانه فعال توانائیهای ذخیره و نگهداری موجود در استان هستند. و از این مقدار 140 هزار تن به کارخانه های آرد سازی تحویل شده است .

واحدهای بانکی:

وجود تمامی شعب واردات کل بانکهای موجود در کشور (تجارت ، سپه ، رفاه کارگران ، صادرات ، صنعت و معدن ، کشاورزی ، مسکن ، ملت ، ملی ، توسعه صادارت ) به تعداد وسیع و قابل توجه در سطح استان ، تقریبآ مبادلات مالی و اعتباری را بسیار سهل نموده است .

تعداد کل این بانکها در پایان اسنفد ماه 1380 در حدود 130 شعبه بوده است و تعداد انواع سرپرده های این بانکها در پایان 1379 تقریبآ 1649895 بوده که ارزش آنها 1440009 میلیون ریال است . همچنین تعداد تسهیلات داده شده در این سال به بخش غیردولتی 97771 و میزان این تسهیلات 812738 میلینون ریال بوده است . با توجه به آمارهای ارائه شده توسط بانکها نوسانات سپرده گذاری وهمچنین میزان پرداخت تسهیلات در چندین سال گذشته رو به صود و افزایش بوده است .

بیمه :

چهار شرکت بیمه ای مهم کشور (آسیا ، ایران، البرز، دانا) به صورت فعال و با رشدی قابل قبول در سطح استان به فعالیت می پردازند و انواع بیمه نامه های آتش سوزی، اتومبیل، باربری، حوادث، درمانی، عمر، شخص ثالث، مهندسی و سایر موارد را برای افراد حقیقیی و حقوقی صادر مینمایند بر اساس سالنامه آماری استان قم در سال 1380، تعداد بیمه نامه های صادره از این چهار شرکت 119051 بوده است که نسبت به سالهای قبل رشته قابل قبولی داشته است . بیشترین حجم این بیمه ها به ترتیب مربوط به شخص ثالث حوادث آتش سوزی، عمر و – بوده است که میزان حق بیمه عایده شده توسط این چهار شرکت 47829 میلیون ریال و تعداد خسارت پرداختی توسط آنها 15022 عدد بوده است .

طرح های ملی استان قم

طرح احداث راه آهن دو خطه قم-اصفهان :

- راه آهن دو خطه سریع السیر قم- اصفهان قسمتی ازطرح راه آهن دو خطه تهران- قم-اصفهان می باشدکه بخش تهران-قم آن اجرا شده است.

- طول مسِر راه آهن قم-اصفهان 242کیلومتر است.

- سرمایه گذاری در این طرح4800 میلیارد ریال برآورد شده است که بخشی از آن دلاری و بخشی دیگر ریالی است.

- وزارت راه وترابری آمادگی دارد طرح مذکور را برای اجرا واگذار نماید.



طرح انتقال آب از سر شاخه های دز :


- هدف از اجرای این طرح انتقال آب ازمناطق غرب کشور به مرکز کشور است.این پروژه یکسال پیش آغاز شده و دارای چندین بخش مختلف ازجمله احداث چندین تونل،سدخاکی وخط لولهانتقال آب به تصفیه خانه قم می باشد.

- دراین طرح ابتدا آب سرشاخه های دز توسط بندهایی جمع آوری شده پس از آن آب رودخانه دره لکو با یک تونل 1600متری به دره دز انتقال داده می شود. از آنجا یک تونل 2600متری آب را به حوزه آبریز رودخانه دره دایی می ریزد.مجموعه این آب بایک تونل 9 کیلومتری به منطقه الیگودرز می رسد و در پایان با دریافت آب دو رودخانه دیگر توسط یک تونل 36 کیلو متر به گلپایگان میرسد.در این منطقه سدی خاکی با ظرفیت 207 میلیون متر مکعب و ارتفاع 75 متراحداث می شود.آب این سدخاکی از طریق یک خط لوله با قطرmm 1800 و طول 110 کیلومتر به تصفیه خانه قم منتقل می شود.

- از این طرح تاکنون تونل ها به مناقصه رفته است.ازجمله تونل 36کیلومتری در 1.5 سال پیش به مناقصه رفت و اکنون در حال اجرا می باشد و در مدت 5 سال به بهره برداری خواهدرسید.

- آنچه جهت اجرا ازاین پروژه باقی مانده است وامکان واگذاری آن وجود دارد،ساخت سدخاکی با ظر فیت 207 میلیون متر مکعب و ارتفاع75 و اجرای خط انتقال110 کیلومتری آب ازمحل سدخاکی تا تصفیه خانه قم می باشد.

- متولی این طرح وزارت نیرو- سازمان آب منطقه ای تهران است و کار مطالعاتی پروژه را انجام داده و نقشه های فاز دو را آماده نموده است.

- رقم سرمایه گذاری در ساخت سد خاکی 430 میلیارد ریال برآورد شده است.

- ساخت دو نیروگاه 3مگاواتی نیز در این طرح دیده شده است.

طرح احداث آزاد راه جدید قم- تهران:

- مطا لعات فاز اول این طرح درسال 1352 انجام شده و به تصویب رسیده است و اطلاعات آن در دسترس می باشد.

- اطلاعات موجود باید به روز شودکه برای اینکار مشاور اولیه طرح در دسترس می باشد.

- رقم سرمایه گذاری این طرح درحدود 600 میلیارد ریال برآورد می گردد.

- این آزاد راه پایتخت را به مرکز صنعتی کشور و 17 استان دیگر متصل می نماید.

پیشینه صنعت استان قم

قدمت صنعت در این شهرستان به سال 160ه.ق می رسد. از این سال تا سال 1287ه.ق در شهر قم سکه ضرب می شد و نمونه های متعددی از این مجموعه سکه ها در موزه آستانه مقدسه حضرت معصومه (س) نگهداری می شود. در زمان صفویه در معدن مسگران قم با مس و آهن مبادرت به ساخت گلوله توپ می نموده اند. تعداد کارخانجات قم در سال 1305 ه.ق شامل 6 کارخانه بلورسازی و چندین کارخانه شیشه گری و یک کارخانه چینی سازی بود. در سال 1308 توسط یک شرکت روسی اولین کارخانه پنبه پاک کنی در این شهر آغاز بکار کرد و در سال 1314 کارخانه نساجی ریسباف قم تاسیس شد که بتدریج کارگران آن به 500 نفر افزایش یافتند.

از سال 1328 به بعد صنایع دستی و سنتی در استان اوج بیشتری گرفت و کارگهای مختلف گیوه چینی ـ آینه سازی ـ نمدمالی ـ تولید کفش ـ مبل سازی ـ تولید بخاری ـ آهنگری ـ حلوایی ـ صابون سازی ـ فرش دستباف (ابریشم), متقال بافی و سوهان پزی راه اندازی شد.

بدون تردید یکی از مهمترین صنایع دستی که با اسم قم پیوند خورده سوهان قم می باشد که مبداء پیدایش اولیه آن در هندوستان بوده و سپس در زمان ناصرالدین شاه وارد کشور شده است.

هنگامی که شاه ذائقه خویش را با سوهان قم تغییر داد و این امر موجبات انبساط خاطرش را فراهم آورد اظهار داشت این شیرینی برنده تمام شیرینی هاست و لذا کلمه سوهان بر آن اطلاق شده و هم اکنون به عنوان بهترین سوغات قم برای مسافران این استان تلقی می شود که اخیراً به بازارهای جهانی نیز راه پیدا کرده است. فهرست صنایع عمده در مقیاس کارگاهی در سطح استان بشرح زیر می باشد:

واحدهای کفش و دمپایی: 456 واحد

واحدهای آجردستی: 507 واحد

واحد های درودگری: 1606واحد

واحد سوهان پزی: 376 واحد

ویژگیهای عمومی صنایع و معادن استان

در ابتدای تشکیل اداره کل صنایع و اداره کل معادن و فلزات در استان (مهر 1375) از نظر طبقه بندی کشوری صنعت و معدن استان در مکان هیجدهم قرار داشته و اینک پس از پنج سال فعالیت چشمگیر با پنج رتبه ارتقاء در مکان سیزدهم جای گرفته و از سوی دیگر بلحاظ جذب سرمایه گذاریهای صنعتی در مدت مزبور رتبه نهم کشور را کسب نموده است. در زمینه صدور پروانه بهره برداری در سال 1380 پس از استانهای تهران ـ اصفهان ـ آذربایجان شرقی ـ خراسان ـ قزوین و فارس در مکان هفتم جدول بهترین موقعیت صنعتی خود را درطول تاریخ استان بدست آورده است.

از نظر محوریت فعالیتهای صنعتی براساس پروانه های تولیدی صادره, رشته های صنعتی زیر در سطح استان اهمیت بیشتری یافته اند. ضمن آنکه از حیث میزان اشتال زایی صنایع استان را بخود اختصاص داده است.

ترکیب صنایع استان

الف) وضع کلی:

براساس آخرین آمار بانک اطلاعات صنعتی وزارت صنایع, استان قم تا پایان خرداد 1381 جمعاً 1489 واحد صنعتی دارای پروانه تولیدی با اشتغال زایی مستقیم 25174 نفر و سرمایه گذاری ثابت 1750 میلیارد ریال در سطح استان فعالیت دارند که کلاً دارای مالکیت غیر دولتی بوده و عمدتاً در مقیاس کوچک و متوسط شکل گرفته اند. جدول توزیع آنها بر اساس شاخه های اصلی بشرح زیر می باشد:


اشتغال(نفر)

سرمایه(م.ر)

تعداد

گروه صنعتی

ردیف

8633

259346

421

صنایع نساجی و پوشاک و چرم

1

5831

478500

463

صنایع شیمیایی و سلولزی

2

4053

210768

268

صنایع کانی غیر فلزی

3

42539

645679

202

صنایع فلزی و ماشین سازی

4

1663

116480

104

صنایع غذایی دارویی

5

755

49416

31

صنایع برق و الکترونیک

6

25174

1751189

1489

جمع

همچنین قابل ذکر است که از مجموع پروانه های صادره تعداد 861 فقره متعلق به دوران بعد از استان شدن قم ( مهر 75 تا پایان خرداد 1380 ) می باشد و به عبارت دیگر هر هفته بطور متوسط سه پروانه بهره برداری شده است.

ب) واحدهای بزرگ

جمع واحدهای بزرگ که دارای 10 نفر شاغل به بالا می باشد 176 واحد بود (12 درصد کل ) که از این میزان 138 واحد دارای شاغلین بین 10 الی 49 نفر و 20 واحد شاغل بین 99-50 نفر و 18 واحد دارای بیش از 100 نفر پرسنل می باشد. تعداد شاغلین در واحدهای مزبور 9929 نفر گزاراش شده است .

ج ) صادرات صنعتی

صادرات کالاهای صنعتی به طور مستقیم و غیر مستقیم توسط بارزگانان به کشورهای مقصد در اروپا, آسیای میانه, آفریقا و عمدتاً کشورهای عربی انجام پذیرفته است . حجم دلاری صادرات استان از سال 76 تاکنون بشرح جدول زیر است:

1376

1377

1378

1379

1380

10.4 میلیون دلار

15.4

17

19.9

19

نوع محصولات صادراتی استان عبارتست از :

صنایع فلزی پیچ و مهره – قطعات ریخته گری – فیلتر درایر یخچال – کیت گاز سوز.

صنایع غذایی شامل : بیسکویت- غلات حجیم شده – نمک .

صنایع ساختمانی نظیر: سنگ نما- گچ.

صنایع شیمیایی سلولزی مشتمل بر رنگ – دستمال کاغذی- روغن موتور – حشره کش های خانگی – صابون و رزین های صنعتی .

صنایع نساجی و چرم مانند : منسوجات – فاستونی – کفش ماشینی – کفش صنعتی و ایمنی و همچنین معدن باریت و صنایع چینی مظروف. با جهت گیری اولویت صادرات صنعتی در سیاستهای اخیر کشور , وزارت صنایع و معادن, برنامه ریزیهای متعددی در سطح استان به عمل امده است که مهم ترین آنها تشویق و ترغیب واحدها به اخذ گواهینامه استانداردهای بین المللی ( سری ISO 9000) است که در مدت مزبور تعداد 10 واحد جهت تولیدات پیچ و مهره – فنرسازی – گونی PP – انواع چسب- کیت گاز سوز – نایلون و نایلکس- قطعات خودرو و قطعات لاستیکی موفق به دریافت گواهینامه ISO9000

گردیده اند .

د) محصولات عمده استان

در یک جمعبندی کلی در قلمرو صنایع مختلف تحت پوشش برخی از واحدها با تعداد و ظرفیت های موثری فعالیت دارند که سهم آنها درتولید کلی کشور قابل توجه است . عمده ترین آنها عبارتند از :

تعداد 8 واحد تولید پتوی معمولی و صادراتی با ظرفیت حدود 3 میلیون تخته در سال .

تعداد 179 واحد سنگبری با ظرفیت بالغ بر 3 میلیون متر مربع در سال .

تعداد 238 واحد کفش ماشینی با ظرفیت 200 میلیون جفت در سال .

تعداد 170 واحد پلاستیک با ظرفیت 68163 تن در سال .

تعداد 7 واحد تولید موتور سیکلت با ظرفیت 229000 دستگاه در سال .

علاوه بر آن سایر کالاهای تولیدی منتخب در استان بشرح زیر می باشد.

آمارهای صنعتی

با تصویب قانون ممنوعیت استقرار صنایع درشعاع 120 کیلومترى تهران بخش زیادى از صنایع استان درشهرستان قم استقرار یافته که طبق آخرین آمار بدست آمده جمعا 2200 واحد تولیدى صنعتى بزرگ و کوچک در این شهرستان استقرار دارد که 48 در صد از انها مربوط به صنایع کانى غیر فلزى ، 15د رصد صنایع نساجى ، 18درصد صنایع شیمیایى ، 8 درصد صنایع غذایى ، 7 درصد صنایع فلزى ، 3درصد صنایع برق و الکترونیک ،‌ 11درصد سلولزى ،0/4 درصد خدماتى و 0/1 درصد صنایع چرم می‏باشد.

آلودگى هوا

عمده ترین آلاینده هاى شهر قم درمصرف سوختهاى فسیلى توسط صنایع خلاصه می‏شود . شهر قم طبق آمار شرکت ملى نفت رتبه اول راازلحاظ مصرف نفت سیاه (مازوت) کسب نموده است که به این دلیل سالانه حجم عظیمى از مواد آلاینده سمى به شرح زیر در هواى شهر تخلیه می‏گردد:

اکسیدهاى گوگرد به میزان 11820.41 تن د رسال

منو کسید کربن به میزان 1956تن در سال

اکسیدهاى نیتروژن به میزان 8362 تن د رسال

مواد معلق به میزان 2266 تن د رسال

آلوئید به میزان 170 تن د رسال

هیدروکربنها به میزان 3522 تن د رسال

با توجه به محدود بودن سطج خیابانهاى قم و حجم عظیم ترافیک و همچنین صنایع آ لوده کننده هوا خصوصا کانى غیر فلزى لزوم توجه به آلودگى هوا و رفع آ‌ن مشهود می‏باشد.

عوامل متفرقه آلوده کننده هوا نیز شامل وسایل گرمایشى خانگى و تجارى ، سوزندان لاستیک و زباله و غیره درسطح شهر و همچنین گرد و غبارناشى ازفعالیت عمرانى می‏باشد.