پنجشنبه 22 آذر 1397   
 
وضعیت فرهنگی

وضعیت فرهنگی استان :

این استان با جمعیتی حدود یک میلیون نفر و صدها سال سابقه تاریخی یکی از استان‏هایی است که از لحاظ فرهنگی, اجتماعی در تاریخ و تمدن ملت ایران و توسعه فرهنگ دینی از سهم بسزایی برخوردار است. و در حال حاضر نیز, استان قم به لحاظ مذهبی و هویت دینی یکی از کانون‏های اصلی تربیت و پرورش شخصیت‏های بزرگ شیعه محسوب می‏شود.حضور هزاران طلبه فاضل و صاحب نظر در حوزه دین دراین استان مؤید این مطلب است .

از نظر فرهنگی دومین استان در حوزه نشر و چاپ در کشور شناخته شده است. انتشار قریب به 80 نشریه دینی, فرهنگی, پژوهشی و هنری در این استان نشانه توان‏مندی علمی و رشد فرهنگی آن محسوب می‏گردد. از نظر کتابخانه ‏های عمومی, تخصصّی و شخصیتی یکی از مراکز غنی کشور است که نقش بسیار ارزنده و مهم در فرهنگ کتابخوانی در جامعه ایفا می‏کند .

در وادی هنرهای تجسمی, خوشنویسی, نمایش, شعر و قصه, موسیقی و سینما دارای صدها شخصیت برجسته می‏باشد که هر کدام بخشی از سرمایه ‏های بزرگ فرهنگ و هنر این کشور را تشکیل می‏دهند. اما در بررسی قابلیت‏ها امکانات و سرمایه ‏های فرهنگی استان به وضوح در می ‏یابیم که این منطقه خیلی بیشتر از آن چه تاکنون معرفی و شناخته شده, شایسته شناسایی, معرفی است و مبالغه نخواهد بود اگر استان قم را استانی گمنام بنامیم. نگاهی گذرا به سیمای کلی سرمایه ‏ها و قابلیت‏های فرهنگی استان قم, این ناشناختگی را به سادگی اثبات می‏کند.

◊ بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران حضرت امام خمینی (قدس سره) :

قم حرم اهل بیت است. قم مرکز علم است. قم مرکز تقواست.

من هر کجا باشم قمی هستم و به قم افتخار می‌کنم.

دل من پیش قم است و دل من پیش همه اهل تقواست .

◊ مقام معظم رهبری:

در طول هزار و دویست سال یا بیشتر، این شهر همواره به عنوان یک شهر وابسته به اهل بیت (علیهمالسلام) شناخته شده است. من شهر دیگری را با این خصوصیات سراغ ندارم.

◊ رییس محترم جمهوری:

حوزه مبارکه علمیه قم دیروز و امروز مهم ترین پایگاه بسط, تبین و دفاع از معارف اهل بیت, اخلاق اهل بیت و ادب و اهل بیت بوده و هست و همچون خورشیدی درخشان در آسمان اندیشه‏ای‏ الهی, اسلامی و بشری درخشیده است.


معماری و مسکن سنتی

معماری محلات و خانه ها در قم بر اساس استقلال، حرمت حریم خانواده و اهمیت خلوت گزینی شکل گرفته است. مرزهای پردوام محلات و خانه ها، کم عرض و بن بست بودن کوچه ها و محله ها، بام های گنبدی و تخت، نشانگر نوعی از استقلال در واحدهای مسکونی و بافت شهری این منطقه است. در تجزیه و تحلیل مسکن در بافت تاریخی شهر گوناگونی فضاها، درجات مختلف پوشیدگی و شیوه های ترکیب مرتبط با زندگی اجتماعی قابل مشاهده است. در مناطق جلگه ای ساختمان ها با پوششی گنبدی، شکل خاصی از معماری مناطق کویری را به نمایش می گذارند در حالی که در اکثر نقاط کوهستانی، ساختمان ها دارای پوششی مسطح اند. مساکن روستایی در گذشته اغلب به ابتدایی ترین صورت شکل می گرفت و اکثر اتاق ها نه تنها نقش استراحتگاه بلکه نقشی تولیدی و معیشتی نیز داشت.

هنرهای سنتی

همچون سایر نواحی ایران، از دیرباز انواع هنرهای سنتی، با توجه به شرایط خاص جغرافیایی، در میان مردم قم رایج بوده است.

مهمترین این هنرها عبارتند از :

قالی بافی، سفالگری، منبت کاری، کاشی سازی و کاشی تراشی، آجر تراشی و حجاری که در نیم قرن اخیر تا حدی همگی رو به افول نهاده اند. قالی قم هنوز دارای محبوبیت ایرانی و جهانی است. قالی های قم با طرح های سنتی و ابتکاری، اغلب از جنس ابریشم در ابعادی کوچک که بر گرفته از ویژگی خاص قم به عنوان شهری زیارتی است، بافته شده و از آنجا که هر دار قالی اغلب توسط یک بافنده مدیریت می شود، دارای بافتی یکدست و یکنواخت است. شهر قم دارای کارگاه های مجهز برای انجام عملیات تکمیلی قالی نیز هست و هنوز هم از نواحی مختلف ایران برای پرداخت و سر راست کردن قالی به این کارگاه ها مراجعه می شود.

سفالگری قم رونق گذشته خود را از دست داده است و امروزه کارگاه برادران سعادتمند با کار در زمینه ساخت ظروف سفالی، به ویژه خرمهره سازی در شکل های متنوع، تنها کارگاه موفق بازمانده از این هنر ایرانی در قم است.

سوغات

صنایع دستی قم همچون قالی، سرامیک به همراه سجاده، مهر و تسبیح مهمترین سوغات قم محسوب می شوند. یگانه سوغات ویژه شهر مذهبی قم که به نوعی نماد خوراکی این شهر محسوب می شود سوهان آن است. در حدود یک قرن پیش نوعی حلوا و شیرینی خانگی و محلی در قم طبخ می شد و به حلوای قمی مشهور بود و به ندرت توسط مغازه های عطاری عرضه می شد.


معروف است که به هنگام حضور مظفرالدین شاه قاجار در قم از وی توسط حلوای قمی پذیرایی شد و وی پس از صرف حلوای قمی گفت : این حلوا مثال سوهان غذای مرا بریده و هضم کرد. آنگاه مقدار زیادی از این حلوا را به عنوان سوغات با خود برد. از آن پس عنوان سوهان بر این شیرینی نهاده شد و به تدریج به عنوان نماد و سوغات شهر مذهبی قم با نیت تبرک درآمد. به شکلی که امروزه نزدیک به 400 واحد پخت سوهان در قم مشغول به کارند که از طریق 2500 واحد فروش ماهیانه 300 تن سوهان عرضه می کنند.

خوراک

خوراک مردمان این استان رابطه نزدیکی با آنچه که از طبیعت حاصل شده دارد و نحوه تهیه آن نیز مربوط به فرهنگ همین جامعه است. متداول ترین غذاها و شیرینی های سنتی قم عبارتند از : آبگوشت قنبید، دم پختی، کال جوش، چنگال، اشکنه، شامی، کوفته، حلوا کنجدی، حلوا شادونه، حلوا ارده، کسمه، کلوچه و سوهان.

آنچه مسلم است تنوع و طرز تهیه انواع خوراک ها رابطة بسیار نزدیکی با فرهنگ و نوع معیشت هر جامعه دارد . مطالعة شیوه های پخت و مواد استفاده شونده از طبیعت برای تهیة انواع خوراک ها ، ما را در شناخت هر چه بیشتر فرهنگ مناطق یاری خواهد داد .

بنابراین در مجموع می شه گفت که غذا پختن ابزاری جهت تبدیل طبیعت به فرهنگِ تنوع غذا را می توان به عنوان نشانه های مناسبی برای بیان تمایزات اجتماعی به کار برد . به بیانی دیگه هر گونه تغییری در مواد خام غذایی که از طبیعت حاصل شده مستقیماً مربوط به فرهنگ آن جامعه خواهد شد .

پوشاک

زنان این استان برای پوشش خود در گذشته از سرپوش هایی نظیر پوششینه، نقاب، روسری، چارقد، چادر (راسته، عربی، عبایی) استفاده می کردند. تن پوش آنان در گذشته شامل پیراهن دورچین (پاچین) پیراهن راسته، شلوار قردار، شلیته، جلیقه، آرخالق، شلوار (تمون) بود که از پارچه های ساده، راه راه و گلدار از جنس دبیت، کرباس، چیت و متقال تهیه می شد. پاپوش زنان را نیز چاقچور و کفش (گیوه، گالش و چرمی) تشکیل می داد. مردان در گذشته کلاه هایی به اسامی بافتنی، نخی، پوستی، نمدی، پهلوی و شابگاه (شاپو) به سر می گذاشتند و تن پوش آنها نیز شامل پیراهن یه شیخی، جلیقه، کت و قبا بوده که به همراه شلوارهای ساده و گشاد از جنس دبیت و کرباس به تن می کردند. پاپوش آنها را نیز گیوه و نعلین تشکیل می داد.

آداب و رسوم اجتماعی

عیدها، جشن ها و سایر مراسم مذهبی و ملی :

مردم استان قم در عیدهای مختلفی مانند نیمه ی شعبان، تولد پیامبر اسلام (ص)، تولد حضرت فاطمه ی زهرا (ع)، تولد امام رضا (ع)، تولد حضرت معصومه (س)، عید غدیر، عید نوروز و سایر جشن های ملی و مذهبی، مراسم جشن و شادی بر پا می سازند.

در اغلب این روزها مردم، خیابان و کوچه ها را چراغانی و با نقل و شیرینی و شربت از زهگذران پذیرایی می کنند. بیشتر مردم در این روزها ابتدا برای زیارت به زیارتگاه ها، به خصوص حرم حضرت معصومه (س) و سپس برای دیدن علماء و مراجع تقلید به خانه های آنان می روند و ضمن تبریک، در مراسم ویژه ای که به این مناسبت ها در منازل مراجع برگزار می گردد، شرکت می کنند.

اعتکاف :

در ایام البیض (سیزدهم تا پانزدهم ماه رجب)، هزاران نفر از طلاب و مردم متدین قم در مساجد این شهر به ویژه مسجد جامع، امام حسن عسکری (ع) و مسجد اعظم، معتکف می شوند و عمل مستحبی "ام داوود" را به جا می آورند.

مراسم یادمان ورود حضرت معصومه (س) به قم :

روز بیست و سوم ربیع الاول سال 201 ه.ق روز ورود حضرت معصومه (س) از مسیر ساوه به قم است. در این روز مردم قم به اتفاق موسی بن خزرج، که از بزرگان قم و از ارادتمندان به اهل بیت (ع) بود، تا بیرون شهر به استقبال آن حضرت می روند و موسی بن خزرج، که افسار شتر حضرت را به دست داشت، آن بانوی بزرگوار را به منزل شخصی خود هدایت می کنند.

همه ساله، خادمان حرم آن حضرت در این روز طی یک حرکت نمادین، به استقبال آن حضرت می روند و این روز را گرامی می دارند.

لاله گردانی :

مراسم لاله گردانی یا شمعدان گردانی حرم حضرت معصومه (س) از جمله مراسم زیبا و دیدنی است. این مراسم مخصوص خادمان حرم است که هنگام تغییر کشیک انجام می شود.

مراسم طلب باران :

یکی از آداب و رسوم شایسته ی مردم قم بر پایی نماز باران و دعا و نیایش به درگاه خدا و درخواست رحمت الهی و باریدن باران به هنگام خشکسالی است. این مراسم در برخی از مکان های مذهبی به ویژه امامزاده ها با شیوه های خاصی انجام می شود. همزمان با شروع جنگ جهانی دوم خشکسالی بر مردم قم حادث شد که با خواندن نماز باران به امامت آیت الله خوانساری، باران رحمت بر این شهر باریدن گرفت.

عمده ترین اعیاد، جشن ها و مراسم مذهبی که در قم با شکوه خاصی برگزار می شود، عبارتند از عید قربان، سیزده بدر (روز طبیعت)، وقف و نذر، مجالس وعظ و سخنرانی، بزرگداشت اولیای خدا، مراسم روز عاشورا و ...