سه شنبه 7 بهمن 1399   
 
مدیریت محتوا
شهرستان تربت حیدریه درقسمت مرکزی استان خراسان رضوی واقع وبا شهرستانهای مشهد‚‌ فریمان‚ نیشابور‚ کاشمر‚ فیض آباد‚ رشتخوار وزاوه هم مرز است.این شهرستان از بخشهای مرکزی‚ رخ‚ کدکن وبایگ تشکیل شده است جمعیت شهرستان تربت حیدریه 211809نفراست که از این تعداد 106935نفرمرد و104874نفر زن میباشد.وبنابراین نسبت جنسی در این شهرستان 102 می باشد همچنین ازمجموع جمعیت شهرستان تعداد137736نفردرنقاط شهری و74073نفردر نقاط روستائی زندگی میکنند.ودرصدشهرنشینی 65%می باشد
شهرستان تربت حیدریه دارای چشم اندازهای طبیعی منحصر به فرد می باشد که از جمله مهمترین آنها می توان به آبشار رودمعجن اشاره کرد.این شهرستان ازجمله مهمترین قطبهای تولیدات کشاورزی کشور محسوب ودرراس این تولیدات می توان به محصول زعفران اشاره کرد.
اداره ثبت احوال شهرستان تربت حیدریه در سال 1307 تاسیس شده است وشخصی به نام آقای تیمورتاج به عنوان اولین رئیس این اداره منصوب وکار ارائه خدمات سجلی طبق روال قانونی آن زمان شروع گردیده است.افرادی که از سال 1330 به بعد عهدار مسئولیت این اداره بوده اند.به ترتیب عبارتند از آقایان راد‚ مهدی شاملو ‚ راد ‚ منصوریان‚ مهدی کرمانی‚ امامی‚ هوشنگ طیبی‚ علیرضا هراتی نژاد‚ ابراهیم بخشوده‚ محمدرضا عبدی‚ سیداحمدموسوی ‚مهدی صنعتی‚ مجید علی آبادیان ‚عباسعلی فاتحی ومحمدحمزه مرادی و غلامحسین عصاران.
 
 

مکان های تاریخی


موقعیت جغرافیایی شهرستان

شهرستان تربت حیدریه با مساحت 14000 کیلو متر مربع و جمعیت 323 هزار نفر یکی از بزرگترین شهر ستان های استان خراسان و قطب کشاورزی خراسان است که دارای استعداد های کشاورزی و معدنی بسیاری است بطوری که در 23 مورد از محصولات و یا معدن رتبه اول تا سوم را در سطح کشور یا استان دارا می باشد.

مرکز این شهرستان شهر تربت حیدریه است که بر اساس آخرین تقسیمات کشوری دارای 6 بخش به نام های مرکزی, مه ولات, دولت آباد, رخ, کدکن و بایگ می باشد. وجود رشته کوه های متعدد که جلگه های حاصلخیز را محصور کرده اند عوامل تنوع آب و هوایی و گوناگونی محصولات کشاورزی است. در حال حاضر نیز با توجه به موقعبت حساس آن یعنی عبور راه آهن, مشهد ـ بافق ـ هرات و وجود معادن غنی و اهمیت کشاورزی و منابع آب فراوان آینده درخشانی برای آن پیش بینی می شود.



پیشینه تاریخی

گرچه پیشینه تاریخی این منطقه به نام زاوه به دوران قبل از اسلام دوره اشکانیان برمی گردد اما خود شهر که نامش را از عارف نامی قرن ششم هجری یعنی قطب الدین حیدر می گیرد به قرن ششم و هفتم یعنی پس از دفن قطب الدین حیدر و از نظر شهریت به دوره صفوی برمی گردد. رونق و آبادانی شهر به حدود دویست سال پیش یعنی دوره حاکمیت اسحاق خان قرایی از خوانین و رجال سیاسی عصر قاجاریه برمی گردد. اسحاق خان به مرمت و آبادانی شهر پرداخته و آن چنان تحولی در شهر بوجود آورد که مدت ها این شهر تربت اسحاق خان معروف بوده است. در دو انقلاب معاصر ایران یعنی انقلاب مشروطه در سال 1285 شمسی و انقلاب اسلامی 1357 شمسی تربت از شهر های پیشتاز علیه استبداد بوده است.



آرامگاه قطب الدین حیدر

مقبره قطب الدین حیدر مشتمل بر ایوانی مرتفع, ورودی و محوطه زیر گنبد است این مزار که در اصل از بناهای دوره تیموری است با گنبد دو جداره استقرار بر طاق نماهای شانزده گانه ایجاد شده است.
در دوره صفویه در زمان شاه عباسی در سال 1023 هجری به همت خواجه سلطان محمود تربتی حاکم تربت با مصالح سنگ و گچ و بسیار مستحکم مرمت و بازسازی شده است. پوشش زیرین سقف در فضای داخلی مزین به تقوشی هندسی بسیار ممتاز دارد به خط کوفی لا اله الا الله و محمد رسول الله و اسامی تعدادی از عرفا حکاکی گردیده است. ضریح چوبی شیخ د رمیان محوطه زیر گنبد قرار گرفته و دارای تاریخ 987 هجری قمری است. در امتداد فضای ورودی نیز محرابی از گچ بریهای زیبا تعبیه شده است.



رباط لاری

این رباط در سال 1308 هجری قمری توسط تاجر معروف تربت حاج محمدرضالاری در محله میدان رباط به ابعاد 64*60 و دارای 24 غرفه تابستانی و اصطبل مشرف به حیاط است. شیوه معماری و مصالح بکار رفته در رباط دلالت بر تدبیر و معماری اصولی و مستحکم آن دارد پس از گذشت بیش از صد سال سال هنوز قابل استفاده تجار شهر تربت می باشد.



مسجد و مقبره شیخ حیدر کدکنی

شهر کدکن در 75 کیلومتری شمال باختری تربت حیدریه واقع شده است و یکی از مراکز تمدنی قبل از اسلام و بعداز اسلام بوده است. آثار و ابنیه ای چون مسجد, ایوان, مقبره, سرداب و تعدادی سنگ قبر مربوط به قرون 10 تا 13 در این شهر وجود دارد.
مسجد به صورت شبستانی مکعب مستطیل در ابعاد 7*14 متر است که در مرکز آن دو طاق بزرگ با نمای منحصر به فرد تشکیل دو گنبد چهار ترک را داده است در انتهای هر یک از اتاق مذکور اتاق های گهواره ای آجر کاری دیگری به مثابه ستونی برای استحکام گنبد ها ساخته شده است. برخی از محققان و باستان شناسان مسجد را آثار معماری قبل از دوره ایلخانی می دانند. مردم کدکن بقعه شیخ حیدر, مزار عبدالله ابن موسی کاظم, خواجه نظام المک و نظام الدین می شناسند.



مزار شیخ ابوالقاسم گورگانی

در سه کیلومتری جنوب شهرستان تربت حیدریه مشرف به روستایی به نام شیخ ابوالقاسم, آرامگاهی قرار دارد که بر فراز مدفن شیخ ابوالقاسم گورگانی ساخته شد است. وی در سال 373 هجری قمری, بر مستد ارشاد تشست و به سال 450 هجری قمری, دار فانی را وداع گفت. آرامگاه شیخ به صورت طاقی است که گنبدی بر فراز آن قرار گرفته و در مجاورت بنای مرکزی ابنیه ای برای اقامت زائران ایجاد شده است. بقعه امروزی به همت شیوخ گناباد و متصوفه روی بنایی از دوره صفویه ساخته شده است.



آرامگاه شیخ ابوسعید ابی الخیر

بنای این مقبره در 55 کیلومتری جنوب شرقی تربت حیدریه در روستایی به نام مهنه قرار دارد که به اعتقاد برخی مدفن شیخ ابوسعید ابی الخیر یا پیر مهنه است. وی از عارفان پر آوازه و بزرگ جهان تصوف قرن پنجم هجری است. مولف کتاب اسرار التوحید به صراحت محل دفن شیخ را میهنه که در خارج از مرزهای ایران است ذکر کرده است ولی اشخاص بسیاری در این امر مباهات داشته ومحل دفن وی را تربت می دانند.



مزار سلطان سلیمان

این مزار در روستای میان کوه واقع در 60 کیلومتری شمال خاوری تربت حیدریه قرار دارد. آرامگاه بنایی شکل گرفته از سنگ وآجر است داخل بنا چهار ایوانی است که با ایجاد فیلپوش ها به هشت گوش تبدیل شده و استقرار گنبدی به صورت عرق چین را ممکن کرده است. سبک ساختمانی آرامگاه اواخر دوران صفویه را القا می کند.



مزار بوری آباد

قعه امامزاده احمدالرضا در روستای بوری آباد در 5 کیلو متری جنوب تربت حیدریه و در میان باغی با درختان سرو بلند قرار دارد. و قدمت ساختمان آن به قبل از دوران صفویه مربوط می شود. مزار به شکل 8 ضلعی است که چهار در گاه ورودی به باغ از آن باز می شود.



حمام حاجی رئیس

این حمام د رسال 1273 هجری قمری توسط مرحوم سید محمد امین التجار معروف به حاجی رئیس در زمینی به ابعاد 35*45 متر در انتهای خیابان روح بخش تربت حیدریه بنا شده است. حمام از دو قسمت مردانه و زنانه تشکیل شده و شامل فضاهای ورودی, رختکنی (سربینه) میاندر, گرمخانه, مخازن آب گرم و سرد, گلخن می باشد. در سر در ورودی حمام کاشی های لاجوردی منقوش به گل و بوته, نقاشی و تاریخ ساخت حمام خودنمایی می کند. از ویژگیهای جالب قسمت رختگنی, هشت ستون سنگی مزین به نقاشی های زیباست که سقف گنبدی شکل و سرسرا را برروی خود تحمل می کند.



منزل قدیمی حاجی رئیس

این منزل که هم اکنون در خیابان فردوسی جنوبی تربت حیدریه واقع شده است در دوره قاجاریه توسط مرحوم سید محمد امین التجار معروف به حاجی رئیس ساخته شده و محل سکونت وی بوده است.



رباط کسکک

این رباط در 25 کیلومتری شمال غرب تربت حیدریه در حاشیه معبر روستایی به نام کسکک از جمله رباط های شاه عباسی به شمار می رود. اعتصام الملک در سفرنامه خود به این بنا با عبارت رباط کوچک اشاره می کند. رباط دارای سر در ورودی است که بر طرفین آن ایوانچه ها و طاق نماهایی ایجاد شده است.



رباط ظهیر آباد

روستای ظهیر آباد در 30 کیلومتری. در تربت حیدریه به طرف بجستان واقع شده است. در حاشیه این روستا رباطی به چشم می خورد که بیشتر توقفگاه کاروانیان بوده است. افضل الملک در سفرنامه خود بنای رباط را به بانویی نسبت می دهد. در متعددی برای اقامت در فصول سرد سال ایجاد شده است.



مسجد جامع مرکز شهر

این مسجد در فلکه مرکزی تربت حیدریه واقع شده است و قدمت آن به اواخر دوره قاجاریه برمی گردد. این مسجد به همت شخصی به نام حاج ابوالقاسم هراتی که بقایای مسجد قدیمی تر را تخریب کرده و به هزینه خود ساخته است. آنچه باعث شکوه عظمت مسجد است ایوان بلندی است که دو گلدسته در دو طرف آن ساخته شده است

 
 

موقعیت جغرافیایی شهرستان

تربت حیدریه با وسعت 3900 کیلو متر مربع یکی از شهرستانهای استان خراسان رضوی است که در فاصله 152 کیلو متری جنوب شهر مشهد قرار دارد . این شهرستان با جمعیت 267604 نفر و مساحت 62220 کیلو متر مربع بین نصف النهارات 58 درجه و 41 دقیقه تا60 درجه و 7 دقیقه طول شرقی و مدارهای 34درجه و59 دقیقه تا 35 درجه و 51 دقیقه عرض شمالی قرار گرفته و ارتفاع آن از سطح آب های آزاد 1333 متر است .

تربت حیدریه از شمال به شهرستانهای نیشابور- مشهد و فریمان - از سمت شرق با شهرستانهای تربت جام - تایباد و خواف از سمت جنوب با شهرستانهای رشتخوار و مه ولات و از سمت غرب با شهرستان کاشمر هم مرز می باشد .

این شهرستان با وسعتی معادل 3900کیلو متر مربع دارای چهار بخش بنامهای مرکزی –جلگه رخ - کدکن و بایگ بوده و نیز دارای 6شهر و11 دهستان و حدود 250 روستا دارای سـکنـه مـی باشد